Tạo dựng truyền thống “Tứ trấn Thăng Long – Hà Nội”-điểm sách Nguyễn Doãn Minh

Nguyễn Đăng Thành

Thông tin sách: Nguyễn Doãn Minh (2023). Tứ trấn Thăng Long – Hà Nội. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 396 trang. ISBN: 978-604-308-109-1.

Trong công trình The Invention of Tradition (Tạo dựng truyền thống), sử gia Eric Hobsbawm nhận định hình thức cổ xưa của một truyền thống không nhất thiết đồng nghĩa với việc nó sở hữu một tiến trình lịch sử liên tục. Trên thực tế, nhiều truyền thống được hình thành tương đối muộn thông qua việc lựa chọn, tổ chức và lặp lại các thực hành mang tính nghi lễ hoặc biểu tượng nhằm thiết lập cảm giác nối tiếp với một quá khứ thích hợp. Cách tiếp cận này tập trung trả lời câu hỏi: các truyền thống được định hình vào thời điểm nào, dựa trên những chất liệu quá khứ nào và đáp ứng nhu cầu xã hội trong bối cảnh lịch sử cụ thể ra sao? Tiếp nhận lý thuyết này, TS. Nguyễn Doãn Minh đã nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của tục thờ các vị Thánh tại bốn ngôi đền trấn giữ kinh thành Thăng Long trong chuyên khảo Tứ trấn Thăng Long – Hà Nội.

PGS. TS. Trần Lâm Biền từng nhận xét, chủ đề cuốn sách của TS. Nguyễn Doãn Minh “là một đề tài tưởng như đơn giản, nhưng thực chất khá khó, nhất là ở vấn đề văn hóa phi vật thể”. Quả thực, dù hệ thống Tứ trấn Thăng Long – Hà Nội rất nổi tiếng và từng được nhiều học giả như Trần Quốc Vượng, Lê Văn Lan, Kiều Thu Hoạch, Đỗ Quang Hưng tìm hiểu sau năm 1954, song tính hệ thống và tính lịch sử của cụm di tích này vẫn chưa được khảo cứu thấu đáo. Công trình của Nguyễn Doãn Minh đã giải quyết khoảng trống đó bằng việc khảo sát, trình bày khách quan toàn bộ tư liệu thành văn hiện biết trong suốt bảy thế kỷ, từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX.

Khối tư liệu được Nguyễn Doãn Minh phân chia thành hai giai đoạn: trước và sau năm 1945. Quyển sách tập trung trọng tâm vào tài liệu của người Việt trước năm 1945 — bao gồm sách vở, bản đồ, văn bia, sắc phong, thần tích — nhằm làm rõ lai lịch các vị thần, vị trí di tích và lý do lập đền thờ; bên cạnh việc tham chiếu nguồn tài liệu của người châu Âu thời Pháp thuộc về cách thức quản lý di tích.

Tương truyền, các vị thần thuộc Tứ trấn ngày nay đều xuất hiện từ rất sớm: Huyền Thiên Trấn Vũ là hóa thân của Thượng Đế; thần Cao Sơn theo các truyền thuyết khác nhau có thể là con của Lạc Long Quân hoặc một danh tướng thời Lê; thần Long Đỗ hiển linh giúp An Dương Vương xây thành; còn thần Linh Lang là hoàng tử thời Lý Thánh Tông. Tuy vậy, các văn bản ghi chép về lai lịch bốn vị thần này lại xuất hiện khá muộn, sớm nhất là trong hai tập truyện dân gian thế kỷ XIV (Việt điện u linh tập và Lĩnh Nam chích quái). Đáng chú ý, hai tập sách này chỉ ghi chép duy nhất thần tích của thần Long Đỗ (đền Bạch Mã) và chưa hề xác định vị trí của cả bốn ngôi đền. Phải đến bản đồ thời Hồng Đức (1490), vị trí của ba ngôi đền Bạch Mã, Voi Phục, Trấn Vũ mới lần đầu tiên xuất hiện ở các hướng Đông, Tây, Bắc của kinh thành; riêng đền Kim Liên (trấn Nam) vẫn hoàn toàn vắng bóng.

Thuật ngữ “Tứ trấn” — với hàm nghĩa bốn ngôi đền thiêng trấn giữ bốn phương để bảo vệ điện Kính Thiên — chỉ xuất hiện trong Hà thành linh tích cổ lục, một thư tịch biên soạn sau năm 1831 dưới triều Minh Mạng. Cụm từ này được ghi tại mục phụ lục “Tứ trấn từ”: “Tứ trấn từ: Đông trấn Hàng Buồm phố Bạch Mã đại vương từ; Tây trấn Thủ Lệ trại Linh Lang đại vương từ; Nam trấn Kim Liên phường Cao Sơn đại vương từ; Bắc trấn Tây Hồ Chân Vũ quán”. Tuy vậy, danh xưng trọn vẹn “Thăng Long Tứ trấn” vẫn chưa có mặt trong văn bản này.

Theo tác giả, thuật ngữ “Thăng Long Tứ trấn” xuất hiện sớm nhất trong bản thảo chữ Hán Thăng Long cổ tích khảo tịch hội đồ do Đặng Xuân Khanh biên soạn năm 1956, qua đó tái khẳng định nội dung mô hình “Tứ trấn” vốn đã được ghi nhận từ thế kỷ XIX.

Dựa trên việc phục dựng chuỗi tư liệu thành văn qua bảy thế kỷ, Nguyễn Doãn Minh đi đến một kết luận quan trọng: tục thờ Tứ trấn Thăng Long không phải là một thực hành tín ngưỡng liên tục kéo dài cả thiên niên kỷ từ đầu thời Lý, mà thực chất chỉ được hoàn chỉnh dưới thời Nguyễn — giai đoạn Thăng Long không còn giữ vị thế kinh đô của đất nước. Việc tập hợp toàn diện các văn bản lịch sử để xác định mốc định hình của tục thờ này là một đóng góp thực chứng nổi bật của tác giả.

Không dừng lại ở việc xử lý tư liệu, tác giả vận dụng lý thuyết “tạo dựng truyền thống” để đề xuất giả thuyết: tầng lớp nho sĩ Bắc Kỳ đầu thế kỷ XIX chính là chủ thể kiến tạo tục thờ Tứ trấn Thăng Long, xuất phát từ nỗi hoài niệm về vị thế trung tâm chính trị của đất Thăng Long xưa. Để tạo dựng niềm tin xã hội vững chắc, giới nho sĩ đương thời đã dựa trên bốn cơ sở: (1) niềm tin phong thủy phổ biến của cư dân; (2) tái khẳng định huyền thoại rồng vàng thời Lý; (3) khai thác công trạng hộ quốc an dân của bốn vị thần nhằm tạo sự đồng thuận từ dân chúng lẫn triều đình Huế; và (4) tra cứu, liên kết kỹ lưỡng các tư liệu lịch sử quá khứ để hợp thức hóa cấu trúc tín ngưỡng này.

Dĩ nhiên, độc giả không nên tuyệt đối hóa cách diễn giải theo lý thuyết kiến tạo mà có thể xem đây là một gợi mở quan trọng. Từ nền tảng tư liệu của công trình, giới nghiên cứu hoàn toàn có thể tiếp nối bằng nhiều hướng tiếp cận khác, chẳng hạn như khảo sát trải nghiệm về tính thiêng trong nhân học tôn giáo, hoặc phân tích sức sống của cụm di tích này trong không gian văn hóa đô thị đương đại.

Tựu trung, Tứ trấn Thăng Long – Hà Nội của Nguyễn Doãn Minh là một công trình giá trị ở hai phương diện: vừa cung cấp một khảo cứu tư liệu thành văn dày dặn, nghiêm cẩn qua bảy thế kỷ; vừa mạnh dạn đưa ra một giả thuyết khả tín, giàu sức gợi để giải thích căn nguyên lịch sử và xã hội của một biểu tượng văn hóa Thăng Long.