Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 3)

Nguyễn Văn Chữ

Tóm lược:

Mục tiêu của bài viết này là: 

(i) lý giải lý thuyết Bàn tay Vô hình của Adam Smith; 

(ii) tóm lược những biến chuyển kinh tế, chính trị, xã hội, và công nghệ đã trói Bàn tay Vô hình, vô hiệu hóa sự hữu hiệu của chủ thuyết kinh tế “thị trường” cổ điển theo giả thuyết Bàn tay Vô hình và “cung tạo ra cầu” của Đinh luật Say; 

(iii) tóm lược những biến chuyển đưa đến chủ thuyết kinh tế thị trường mới, thuyết giảng và chứng minh rằng trong điều kiện  kinh tế, chính trị, xã hội, và công nghệ mới, chính phủ phải dùng công cụ của chính sách tài chính công và tiền tệ để điều tiết hoạt động kinh tế quốc gia; 

(iv) do nhu cầu can thiệp của chính quyền, các quốc gia phát triển ngày nay đều có nền kinh tế pha trộn (mixed economy); 

(v) Việt Nam với  thể chế độc đảng, toàn trị, và nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa, dựa vào bản chất pha trộn của các nền kinh tế phát triển để đưa ra những biện minh yêu cầu Mỹ công nhận có nền kinh tế thị trường; 

(vi) dựa trên dữ liệu thống kê của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (International Monetary Fund – IMF) và chính sách phát triển của thể chế Việt Nam đưa ra giả thuyết tại sao Hà Nội gấp rút yêu cầu Mỹ công nhận Việt Nam có nền kinh tế thị trường 

(vii) liệt kê 6 tiêu chí mà Bộ Thương Mại (BTM) Mỹ căn cứ để xem xét các quốc gia đối tác có “nền kinh tế thị trường” hay không; 

(viii) tóm lược luận cứ Hà Nội và thư gửi BTM Mỹ của Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ-ASEAN (the US-ASEAN Business Council) về nền kinh tế Việt Nam, và đưa những điều bất cập trên bình diện lý thuyết và thực tiễn đã và đang xẩy ra tại Việt Nam như là những phản biện; 

và sau cùng (ix) đưa ra một vài suy tư để thay lời kết.

Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 1)

Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 2)

Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 3)

Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 4)

Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 5)

Vấn đề của cụm từ Kinh tế Thị trường ngày nay

Tất cả các nền kinh tế trên thế giới ngày nay đều có sự can thiệp của chính quyền và Mỹ cũng như khối Liên Âu (European Union – EU) là hai khu kinh tế quan trọng trên thế giới với chính quyền dân chủ. Tuy nhiên, chỉ có chính quyền Mỹ đòi hỏi các đối tác kinh tế phải, theo tiêu chí của họ, có nền kinh tế thị trường trong bối cảnh các cuộc điều tra chống bán phá giá. Trong khi đó, cụm từ kinh tế thị trường đã bị dùng một cách sai lệch mỗi ngày, ngay cả trên truyền thông, vì chủ thuyết kinh tế thị trường laissez-faire, triển khai dựa trên giả thuyết của Adam Smith và Say Law không còn có  thể áp dụng để điều hành hoạt động kinh tế vĩ mô ngày nay.

Bên kia bờ Đại Tây Dương, vào tháng 12 năm 2017, EU đã xóa bỏ sự phân biệt giữa nền kinh tế thị trường và nền kinh tế phi thị trường trong bối cảnh các cuộc điều tra chống bán phá giá nên  không còn duy trì danh sách nền kinh tế phi thị trường nữa. Thay vào đó, luật phòng vệ thương mại của EU phân biệt giữa các thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới (World Trade Organization – WTO) và các quốc gia không phải là thành viên WTO. Đối với các thành viên WTO, trên cơ sở từng trường hợp cụ thể, EU sẽ điều tra liệu sự can thiệp của nhà nước có làm biến dạng đáng kể nền kinh tế của quốc gia xuất khẩu hay không. Các cuộc điều tra đó được tiến hành theo Quy định của EU về bảo vệ chống lại hàng nhập khẩu bán phá giá từ các quốc gia không phải là thành viên của Liên Minh Châu Âu, tức là trong một khuôn khổ pháp lý riêng biệt. 

Càng thú vị hơn nữa là ngay cả các quốc gia bị Mỹ cho vào danh sách các nền kinh tế phi thị trường như Việt Nam với sự trợ giúp của các hiệp hội/hội đồng thương mại/cố vấn quốc tế hay khu vực, chẳng hạn như Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ-ASEAN (Hội đồng) do ông Ted Osius, cựu Đại sứ Mỹ tại Việt Nam (2014-2017) và hiện giữ chức vụ Chủ tịch và Giám đốc Điều hành của Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ-ASEAN (Ted Osius, president & CEO of the US-ASEAN Business Council), Tri Duc (2024), cũng dựa vào sự kiện là cả nền kinh tế của Mỹ và Liên Âu đều có sự can thiệp của chính quyền cũng như sự khác biệt về  phương cách mà Mỹ và EU bảo vệ chống lại hàng nhập khẩu bán phá giá mà không phân biệt hay cố phớt lờ sự khác biệt sâu rộng về chủ đích và phương cách can thiệp trong các nền kinh tế dưới thể chế dân chủ và thể chế độc đảng, toàn trị, để đưa ra những biện minh một cách đẩy chốt vuông qua lỗ tròn để yêu cầu Mỹ công nhận là các quốc gia này có nền kinh tế thị trường.  

Mỹ nói gì, Hà Nội nói gì về, Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ-ASEAN, do cựu Đại Sứ Mỹ tại Việt Nam, ông Ted Osius, lãnh đạo biện minh sao cho nền kinh tế Việt Nam

Trong chính trường, lãnh đạo Mỹ chịu ảnh hưởng của ý kiến của người dân mạnh hơn là lãnh đạo của các quốc gia thành viên của Liên Âu. Do đó, trước khi tìm hiểu Mỹ nói gì và Hà Nội cùng Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ-ASEAN nói gì về nền kinh tế Việt Nam, chúng ta dành đôi phút để tìm hiểu văn hóa hay cách hành xử của ngườ Mỹ. Theo Nguyen, Hiệp, và Lộc (2021), văn hóa của Mỹ có những điểm trội yếu sau đây.  

Người Mỹ:

• Rất tự hào về tự do và thịnh vượng của đất nước họ; 
• Thực sự muốn tất cả các dân tộc khác trên thế giới được tự do và thịnh vượng như họ; nhưng, 

• Cho rằng nếu các dân tộc khác muốn được tự do và thịnh vượng như họ, các dân tộc đó phải hành xử như người Mỹ. 

Một điểm trội quan trọng nữa về văn hóa của Mỹ là mặc dù chính sách ngoại giao dường như thực thi bằng chiến thuật và chiến lược trực thăng vận (helecopter foreign policy) với bản chất trao đổi để thỏa mãn những mục tiêu của từng giai đoạn, chấp nhận giải pháp thứ cấp (second best); tuy nhiên, sau thế chiến thứ hai, Hoa Kỳ đã thành lập và liên tục duy trì nền hoà bình Mỹ (Pax Americana), với mục tiêu của chính sách đối ngoại là tối đa hóa phúc lợi của công dân Hoa Kỳ, đảm bảo hòa bình thế giới, thịnh vượng kinh tế, thúc đẩy dân chủ và nhân quyền mọi nơi. Hơn nữa, Các nước dân chủ tự do can thiệp vào thị trường là để cải thiện phúc lợi của người dân, không tập trung quyền lực vào tay một đảng chính trị, mà nhằm bảo đảm sự hiệu quả, công bằng/bình đẳng, tăng trưởng, ổn định kinh tế và xã hội. 

Trong khi đó, nguyên Chủ Tịch Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, Võ Văn Thưởng khi còn tại chức có lẽ quá tự hào/tự luyến Xã hội Chủ nghĩa nên đã không quan tâm đến lời cảnh báo “biết người, biết ta; thì trăm trận, trăm thắng” của Tôn Tử và Mỹ không phải là Việt Nam nên đã dõng dạc phát biểu: 

“Đề nghị Hoa Kỳ quan tâm, công nhận quy chế kinh tế thị trường đối với Việt Nam. Tôi cho rằng cái việc công nhận quy chế kinh tế thị trường phải bằng quyết sách chính trị, chứ không phải là bằng lộ trình của các bước đi theo những cái quy định luật pháp một cách cứng nhắc, mà phải bằng quyết tâm chính trị bởi vì chúng ta là đối tác chiến lược toàn diện.” 

Mỹ nói gì về kinh tế thị trường

Có lẽ vì các yếu tố trên mà chính phủ Mỹ, qua BTM, đã dựa theo các tiêu chí luật định được quy định trong mục 771 (18) của Đạo luật Thuế quan năm 1930 để đưa ra 6 tiêu chí sau đây để xem xét các quốc gia đối tác có “nền kinh tế thị trường” hay không:

• Tiền tệ của quốc gia đó có thể chuyển đổi;     
• Mức lương của nhân công là kết quả của thương lượng tự do giữa lao động và lãnh đạo doanh nghiệp;     
• Liên doanh hoặc đầu tư nước ngoài được phép;     

• Chính phủ sở hữu hoặc kiểm soát các phương tiện sản xuất;   

• Chính phủ kiểm soát việc phân bổ nguồn lực, quyết định giá cả và sản lượng; và, 
• Bộ Thương Mại cũng có thể xem xét các yếu tố khác mà BTM cho là phù hợp.

Phân tích 6 tiêu chí trên cho thấy ngoại trừ tiêu chí cuối cùng còn không rõ ràng và ẩn hiện màu sắc chính trị, liệu Việt Nam có đáp ứng được đầy đủ năm tiêu chí đầu tiên hay không?  

Hà Nội nói gì về và Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ-ASEAN biện minh sao cho nền kinh tế Việt Nam

Đây không phải lần đầu tiên Hà Nội yêu cầu Mỹ công nhận Việt Nam có nền kinh tế thị trường; tuy nhiên, điều kiện kinh tế Việt Nam,  từ sau khi đổi mới cho đến gần đây, chưa rơi vào trình trạng khó khăn mà Đảng và các quan chức Việt Nam gần như bất lực như ngày nay.  Do đó, trong chuyến thăm của Tổng thống Mỹ Joe Biden đến Việt Nam vào tháng 9/2023 và nâng cấp quan hệ hai nước lên “đối tác chiến lược toàn diện”, Việt Nam đã yêu cầu Hoa Kỳ công nhận mình có kinh tế thị trường.  

Trong tuyên bố chung của hai nước, Tổng thống Biden khẳng định sẽ xem xét yêu cầu này. Tiếp theo đó, nhiều lãnh đạo cấp cao Việt Nam đã bày tỏ nguyện vọng này của Việt Nam với người đồng cấp trong chính phủ Mỹ. Đồng thời, Hà Nội chi trả rất nhiều trong công cuộc vận động này như thuê công ty công ty vận động hành lang (Lobbying company). Điều này cho thấy tầm quan trọng của sự công nhận của Mỹ đối với Đảng và quan chức Việt Nam trong những tháng năm tới.

Lý do Đảng và quan chức Việt Nam tận dụng mọi phương tiện và cơ hội để yêu cầu Mỹ công nhận quốc gia này có nền kinh tế thị trường

Trong bài phân tích về lý do tại sao Đảng và quan chức Việt Nam huy động gần như toàn bộ các thành phần của nhà nước để thực thi Nghị quyết 1334, người viết (2024) trích dẫn dữ liệu thống kê từ do International Monetary Fund (IMF) để chỉ rằng chỉ ra rằng:

• Tổng số trị giá xuất và nhập cảng chia cho GDP của  nền kinh tế Việt Nam luân chuyển từ 152,90 đến 178,10 phần trăm của GDP trong những năm gần đây: rất cao, mang ý nghĩa là nền kinh tế Việt Nam lệ thuộc cực kỳ cao và quấn quyện vào trình trạng kinh tế thế giới.
• Trong năm 2022, xuẩt siêu từ Việt Nam sang Trung Quốc, Mỹ và toàn khối Liên Âu theo thứ tự là: -59.235,65, 94.672,73, và 27.476,65; đây là chưa khấu trừ số hàng mà Việt Nam  nhập lậu lạu vào từ Trung Quốc và kiều hối. 
• Người viết (2024) cúng trích dẫn dữ liệu thống kê 2023 từ IMF (2024) cho thấy toàn bộ cán cân mậu dịch của Việt Nam với toàn thế giới chỉ thặng dư 12 tỷ Mỹ kim, mà trong đó 16 tỷ Mỹ kim là kiều hối và chưa khấu trừ giá trị nhập cảng lậu từ Trung Cộng để kết luận rằng đằng sau bức tranh gần như tuyệt tác do báo chí tô vẽ, hoạt động kinh tế vĩ mô của Việt Nam thật sự khá tồi tệ.

Ngoài ra người viết (2024) lập luận rằng “Do được điều kiện hóa trong một văn hóa, môi trường kinh tế và kinh doanh của phần định hướng của xã hội chủ nghĩa – bao gồm cả chính sách công hữu và đặt lãnh vực quốc doanh vào vai trò mũi nhọn trong kế sách phát triển kinh tế của chính sách kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà chính phủ VN đã theo đuổi trong nhiều thập niên, nên trong quá trình hội nhập hơn 30 năm qua, cấp lãnh đạo VN đã không thể mà cũng không cần kiến tạo một xã hội công bằng, một nhà nước có trách nhiệm, và minh bạch.  Do đó, để giải quyết vấn đề mỗi lúc một khó khăn hơn này, Hà Nội đã nhiều lần xin các đối tác ngoại thương công nhận nền kinh tế VN là nền kinh tế thị trường; nhưng cho đến nay, mọi yêu cầu đều bị khước từ.”

Từ một góc độ khác của vấn đề trên, Busch  (2017) đã cảnh báo rằng: “Việc áp dụng thận trọng và có trình tự các thể chế thị trường của Việt Nam đã mang lại hơn hai thập niên hoạt động kinh tế ấn tượng, trong khi nền kinh tế chính trị cơ bản của đất nước phần lớn vẫn còn nguyên vẹn” và “ ….Tuy nhiên, tái cơ cấu kinh tế thành công cũng góp phần vào thách thức kinh tế chính của Việt Nam hiện nay, cụ thể là làm thế nào để giải quyết ‘trung gian còn thiếu’ – thiếu một khu vực tư nhân trong nước hiệu quả.”

Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 1)

Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 2)

Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 3)

Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 4)

Một Vài Suy Tư Về Khái Niệm Kinh Tế Thị Trường Của Bộ Thương Mại Mỹ Và Chính Quyền Việt Nam (phần 5)